कस्को पोखरा, कस्तो पोखरा–विश्व सिग्देल पोखरा परिकल्पना

4030 पटक पढिएको

प्रश्तुती–प्रकाश ढकाल
विश्व सिग्देल, समाजशास्त्री । समाजशास्त्र र राजनीति विज्ञानका विद्यार्थी सिग्देल खुल्ला समाज र खुल्ला अर्थतन्त्रको पक्षधर हुन् । उनी नेपाल विद्यार्थी संघ कास्कीका संस्थापक सदस्य हुन् । २०२८ सालमा कास्कीमा पहिलो पटक नेविसंघ गठन भएको थियो । २०५५ सालमा काँग्रेसबाट महाधिबेशन प्रतिनिधी बनेका सिग्देल काँग्रेसको विभाजन पछि प्रजातान्त्रीक काँग्रेसको कास्की सचिव बने ।
पार्टी एकीकरणपछि विस्तारै उनी राजनीतिबाट टाढा भए । त्यसपछि उनको सदस्यता समेत नवीकरण भएको छैन । विस्तारै सिग्देल सामाजिक संघ संस्थामा जोडिन थाले र भद्रकाली बहुमुखी क्याम्पसका संस्थापक अध्यक्ष बने । अरु विभिन्न संघ संस्थामा पनि उनको आवद्धता छ ।


पोखरा एउटा गाउँ हो । अहिले आर्वा, पुम्दीमा जस्तो गाउँ छ, उस्तै थियो पोखरा । उवेला पोखरामा बस्नेहरु गरिव परिवारका हुन् । धनीहरु आर्वा, पुम्दी, निर्मलपोखरीतिर बस्थे । मुस्कीलले ६÷७ हजार जनसंख्या थियो । मान्छेको त कुरै भएन । उनीहरुको गोठमा भएका गाई बस्तु पनि सजिलै चिनिन्थ्यो । कुनैबेला बैदामदेखि नै गाई गोरु बरालिएर आए भने चौतारीमा बसेकाहरुले फलानोको बस्तु आएछ भनेर खवर पठाउँथे । २०÷२१ सालमा हामीले देखेको विकास गोरुले तान्ने गाडा हो । ढुंगा बोक्थ्यो । एयरपोर्ट बनिसकेको थियो । एयरपोर्टबाट सामान ब्यापारीकोमा पु¥याउँथ्यो । गाडा चलाउने मान्छेलाई फकाएर गाडा चढ्न पायौं भने निकै भाग्यमानी ठान्थ्यौं, भुईँ छोड्न पाए बापत । बिजुली थिएन । सडक यातायात गाडीहरु हामीले देखेकै थिएनौं । हवाईजहाज देखियो आकाशमा उडेको ।
मैले थाहा पाउँदा गुरुङका घर तीनवटा थियो । गोतबहादुर गुरुङ थिए, आर्मीका कर्नेल भएर आएका । अर्मलाबाट आएका नेपाल सरकारका बडा हाकिम र नेता एकजना थिए, श्री प्रसाद गुरुङ । ८ नम्बर वडामा बस्थे । विस्तारै सेनाका लाहुरेहरु सुविधाको खोजीमा बसाइ सरे । गुरुङहरु पोखरा झरेका लाहुर गएपछि नै हो । भारतीय पेन्सन क्याम्प र ब्रिटिश क्याम्प बनेपछि पोखरामा गुरुङको बस्ती झनै बाक्लियो । नेवारहरुको बसाई ब्यापारले बढायो । सुरुमा सिद्धिनारायण शाहले शहर बसाउन भक्तपुरबाट केही नेवारहरुलाई ल्याएका हुन् । अर्काथरी चाहीँ पेरीफेरीबाट झरेका नेवार हुन् । पोखरामा ब्यापारको सम्भावना भएकाले उनीहरु पर्वत, स्याङजा, बागलुङ, तनहुँतिरबाट आएका थिए । अहिले उनीहरु नै जमेका छन्, पोखरामा ।
बाहुन क्षेत्रीहरु चाहीँ कर्मचारी भएर आए । सरकारी कर्मचारी भएपछि ठूला तहका काठमाण्डौं गए । अलि तल्लो तहका कम पैसा कमाउनेहरु पोखरामा बसे । पोखरा सस्तो थियो । सानै पैसामा राम्रै जमिन चर्चिन पाईन्थ्यो । विस्तारै पोखराको माग बढ्दै गयो । पोखरा पर्यटकीय शहर भएकाले अरु मान्छेहरुलाई पर्यटनले पनि तान्यो । पुर्वदेखि पश्चिमसम्मकै मान्छे विभिन्न बाहानामा पोखरा छिरेका छन् । चर्नका लागि पोखरा आएकाहरु फर्किन चाहेनन्, यतै रमाउन थाले । यो पोखरा उनीहरुको पनि हो । म केटाकेटी हुँदा घर अगाडी बट्टाईहरु हुन्थे । जंगली खरायो छोपेर खान्थ्यौं । कुना कप्चेरामा स्यालका गुँड हुँथ्यो । तित्रा कति खाईयो–खाईयो । घरका खापाहरुमा डांग्रे र भँगेराका गुँड थिए । अहिले छैन । यो पोखरा उनीहरुको हो कि हैन ? लण्डनजस्ता देशमा २ सय बर्षदेखि मानिससँगै हिडेका छन् जीवजन्तु । यो वातावरण पोखरामा पनि बन्नुपर्छ । हामी भन्दा हजारौं बर्षपहिले जिबजन्तु बस्न थालेका हुन् । हाम्रो कारणले उनीहरु बसाई सर्ने वातावरण सिर्जना हुनुहुँदैन । वातावरणमैत्री शहर बनाउनुपर्छ । एयरपोर्ट बनाउन पैसा चाहिन्छ । कलकारखाना बनाउन पैसा चाहिन्छ । ठूला रेल राख्न पैसा चाहिन्छ । तर जंगल जोगाउन र वातावरण सुरक्षित राख्न पैसा चाहिँदैन । स्मार्ट सिटी भनेको त्यो हो ।
हरेक शहरको आफ्नै मौलिकता हुन्छ । हाम्रो मौलिकता पनि छुट्टै छ । हाम्रो चरित्र–यो पर्यटकीय शहर हो । निजगढमा एयरपोर्ट बनाउने हो । विरगञ्जमा उद्योग खोल्ने हो । पोखरामा त्यो आवश्यक छैन । पोखरामा विकास गर्ने पर्यटन हो । यहाँ कति मान्छे राख्ने पहिले नै स्पष्ट हुनुपर्छ । स्मार्ट सिटी बनाउनु अघि नै निर्णय हुनुपर्छ । एक जना मान्छेले दामासायीमा पाउने खेलमैदान, पार्क, जंगल, चराचुरुंगी, हिडडुल गर्ने ठाउँ, सागपात लाउने र फुलबुटा सार्ने ठाउँ मुल्याकंन गरेर पोखराको जमिन चिर्नुपर्छ । पोखरालाई केही आवादी क्षेत्र बनाएपनि ओहोरदोहोरका लागि बढी प्रयोग गर्नुपर्ने उनको सुझाव छ । पोखराका स्थायी वासिन्दा भन्दा बढी मोवाईल जनसंख्या हुने भएकाले पर्यटक र मोवाईल जनसंख्यालाई ब्यवस्थापन गर्ने भिजन स्पष्ट हुनुपर्छ ।
भूउपयोग नीति सही नभएका कारण पोखराको आवादी अब्यवस्थित भैसकेको छ । पोखराको अहिलेको आवादी पनि पोखराले थेग्न सक्ने होईन । यसलाई अझै ब्यवस्थापन गर्न जरुरी छ । किनकी हाम्रो सडक सानो र साँघुरो छ । अहिले हेर्ने भने कुनैपनि वडामा खेल मैदान छैन । जंगल छैन । पार्क छैन । मनोरञ्जन थलो छैन । सांस्कृतिक केन्द्रहरु छैनन् । पोखरामा बनाउनुपर्ने धेरै छ । तर विडम्बना अहिलेसम्मका प्रधानपञ्च र मेयरहरुले यो बिषय सोच्दै सोचेनन् । उनीहरुको धन्दा नै आफ्ना भोटरलाई सुरक्षित गर्नेतर्फ केन्द्रित भयो । आसेपासेलाई ल्याएर केटाकेटी खेल्ने चउरमा राख्ने, खुल्ला मैदानमा राख्ने, तालको छेउमा राख्ने, खोला र नदी किनारमा राख्ने काम भयो । नगरपालिकामा कार्यालयले धान्न नसक्ने कर्मचारी हुले । आफ्ना मान्छेहरुलाई मापदण्ड विपरित काम गर्न सुविधा दिने काम उनीहरुले नै गरेका हुन् । गलत अभ्यास जनप्रतिनिधीबाटै भएको हो । चाहे नगरपालिकामा आएका हुन्, चाहे नगर योजनामा आएका आएका हुन् । चाहे निर्वाचनबाट आएका हुन् चाहे मनोनित भएर आएका हुन् । चाहे पञ्चायत अगाडीका हुन्, चाहे पञ्चायत पछाडीका हुन् । कसैले पनि पोखरालाई माया गरेनन् ।
कि दलिय स्वार्थमा गयो, कि निजी स्वार्थमा गयो । कि जानेर गयो, कि नजानेर गयो । तर भिजन नभएका कारण गयो । भिजन नभएकै कारण पोखराले अपराध खेप्नुपरेको छ । अब जनताले भिजन खोज्छन् । मलाई ताल, खोला, नदी किनारमा बस्न दिईस् कि दिईनस् भनेर सोध्दैन । मापदण्ड विपरित संरचना बनाउन दिईस् कि दिईनस् भनेर पनि सोध्दैन । भिजन नभएका मान्छे अव जनताको प्रतिनिधी हुन सक्दैन । अरु देशमा नपढेका मान्छेका कारण समस्या भएको हो । हाम्रो देश पढेका मान्छेका कारण विग्रिएको छ । नपढेका मान्छे कानुनसँग सचेत छन् । राज्यलाई अबरोध गरेको छैन । अभद्र त नेता, कार्यकर्ता हुन् । सचिव, पुलिसका प्रमुख, एनजिओका कर्मचारी, प्राध्यापक, न्यायधिशले बदमासी गरेका छन् । घरमा आगो लाग्यो भने नदीको पानी ल्याएर निभाउने हो, नदीमै आगो लाग्यो भने के गर्ने ? यो हेर्दा सन्तानलाई पढाउन पनि डराउनुपर्ने अवस्था आयो ।
महानगर र नगरपालिका भनेको के हो भन्ने नै सरकारले अहिलेसम्म स्पष्ट गर्न सकेको छैन । ३० बर्ष अघि घोषणा गरिएका महानगर र नगरपालिकाको काम कर्तब्य र अधिकारमा कुनै पनि फरक भएन । सामान्य पानी पँधेरालाई पैसा बाँड्ने, नागरिकताको सिफारिस गर्ने र सभा सम्मेलनमा भाषण गर्ने काम मात्रै मेयरको हुन्थ्यो । अहिले पनि स्थानीय चुनावको रन्को पसिसकेको छ । हामी नगरपालिकाबाट महानगरमा प्रबेश गरिसक्यौं । हाम्रो सोचमा महानगर भएपछि क्षेत्रफल बढ्यो तर दायरा बढेन । हामीले फराकिलो सोचले महानगरलाई हेर्न सकेनौं ।
सरकारले सामान्य तयारी पनि नगरी महानगरको चुनाव गर्ने तयारी गरेको छ । त्यसैले स्थानीय नेतृत्वमा महानगरप्रति फरक र विकसित धारणा विकास हुनै सकेको छैन । महानगरको छुट्टै ऐन बनाउनुपर्छ । महानगरपालिकामा नेपाल सरकारको जिल्ला तहको समकक्षी अदालत हुनुपर्छ । जिल्ला प्रहरी कार्यालयको समकक्षी प्रहरी हुनुपर्छ । सोही अनुसारका स्वायत्त सरकारी निकायहरु हुन्छन् । सय भन्दा बढी रोपनीमा फैलिएको कार्यालय भवन हुन्छ । महानगरका मेयरहरु अन्तराष्ट्रिय रुपमै छुट्टै पहिचानका हुन्छन् । लण्डनको मेयरलाई नेपाल सरकारले जुन सम्मान दिएको थियो । पोखराको मेयरले पनि सोही हैसियत राख्नुपर्छ । कानुनी रुपमा केही तह कमजोर भएपनि जनताले निकै ठूलो रेस्पोन्स गरेका हुन्छन् मेयरलाई । बरु मन्त्री चिन्दैनन् मेयरहरु मज्जासँग चिनिएका हुन्छन् ।
हामीले सोचेको महानगरपालिका पूरानै शैलिको छ । छुट्टै कानुन नबनाएसम्म महानगरको चुनाव हुन सक्दैन । राज्यको नीति निर्माण गर्ने काममा दलिय चुनाव हुनुपर्छ । तर महानगरले राज्यको नीति बनाउने होईन । दलगत रुपमा चुनाव हुँदा स्थानीय तहमा कटुता बढाउँछ । विकास निर्माणमा अवरोध गर्छ । सानातिना पानी पँधेराका झगडामा राग बढाउँछ । यसले अरु केही गर्न सक्दैन । अहिले आवाज आईरहेको छ । यो जायज हो । तर नेपालमा यो मान्ने सम्भावना कम छ ।
दलले उम्मेदवार उठाएपनि जनताले पोखराका एजेण्डामा चुनाव लड्ने उम्मेदवारलाई न्याय गर्नेछन् । पार्टीको घोषणापत्रमा होईन पोखराको घोषणापत्रमा चुनाव लड्नुपर्छ । यसलाई प्रधानपञ्च र सामान्य मेयरको रुपमा लिईनु कमजोरी हो । महानगरको प्रशासनिक टेरिटोरी एउटा हुन्छ र प्रभाव क्षेत्रको टेरीटोरी फरक हुन्छ । अहिलेको महानगर ३३ वडा मात्रै छैन, बागलुङ, स्याङजा, मुस्ताङ, पर्वत, तनहुँ पनि पोखरा हो, यहाँको मेयरले यि ठाउँहरुको पनि भिजन बनाउनुपर्छ । क्याचमेण्ट एरियाको विकास गर्न सके पोखराको आवादी अझै घटाउन सकिने अवस्था बन्न सक्छ । क्याचमेण्ट एरियाको विकास गर्न सके त्यहाँका नानगरिकरुह पोखरा नझर्ने भन्दै पोखरालाई जोगाउनका लागि भएपनि आसपासका बजार ब्यवस्थित र सुविधायुक्त बनाउन पहल गर्नुपर्छ ।
हाम्रो दैनिकी सँग जोडिएका उच्चतम प्रविधिसहितको नगर स्मार्ट सिटी हो । मैले धेरै स्मार्ट सिटी देखेको छु । उनीहरु हत्केला, अनुहार र आँखाको छाप दिन मात्रै कार्यालय जान्छन् । जनताले आफ्ना मागहरु उच्चतम प्रविधी मार्फत घरबाटै लिन सक्ने वातावरण छ । पोखराका जनताले पनि घरबाटै सेवा पाए भने बल्ल स्मार्ट सिटी बन्छ । भौतिक पूर्वाधार बाहेक सामाजिक र सांस्कृतिक समुन्नतीलाई पनि विकाससँग जोडियो भने स्मार्ट सिटीको अवधारणा बन्न थाल्छ ।
हाम्रा मान्छेहरु साक्षर भएनन् । कख लेख्ने मात्रै साक्षर होईन । कम्प्युटर साक्षरता हुनुपर्छ । सरसफाईप्रति उत्तिकै सचेत हुनुपर्छ । पर्यावरणसँग सचेत हुनुपर्छ । डिमाण्डअनुसार सडक निर्माण हुन्छ । सडकको आकार अनुसार फुटपाथ हुन्छ । गाडी चल्ने मात्रै सडक पोखरालाई चाहिएको होईन । अपागंमैत्री हुनुपर्छ । साईकल लेन बनाईनुपर्छ । निजी भन्दा सार्वजनिक यातायात छिटो पुग्ने ब्यवस्था मिलाउनुपर्छ । पोखराको एजेण्डामा चुनाव लड्ने भने दलका कार्यकर्ताबाट प्रभावित हुनुनपर्ने र दलप्रति भन्दा जनताप्रति बढी जवाफदेही हुनेछन् ।
तीन करोड मान्छे पोखरामै बस्नुपर्छ भन्ने छैन । तर पोखरा भन्दा बाहिर बस्नेलाई पोखराकै जस्तो सुविधा दिनुपर्छ । बाहिरका मान्छे सुविधा नभएर आएका हुन् । सकेसम्म थातथलो छोड्न मान्छे चाहाँदैनन् । पोखराको भन्दा केही कम सुविधा भएपनि उतै बस्छन् । अवको पोखरा पुस्तौंसम्म चिन्ता गर्न नपर्ने खालको बनाउनुपर्छ  । र त्यो सम्भव पनि छ । मात्र कमजोरी भिजनको हो ।

तपाईको प्रतिक्रिया

बिक्रम घिमिरे : एनआरएन अमेरिका निर्वाचनमा बोर्ड अफ डाईरेक्टर पदका उम्मेद्वार

आसन्न एनआरएन अमेरिकाको निर्वाचनमा गोर्खा जिल्ला घर भई हाल केन्टकी राज्यमा बसोवास गर्दै आएका.. ...

चर्चित पत्रकार नारायण श्रेष्ठ अमेरिकाको विश्वबिद्धालयद्दारा सम्मानित

बाल्टिमोर, अमेरिका । विगत केही वर्षदेखि अमेरिकामा बसोवास र अध्ययन गर्दै आएका पत्रकार नारायण.. ...

नेपाली राजदुतावासको घुम्ती सेवा क्यालिफोर्नियाका लस एन्जलस र सान्-फ्रान्सिस्कोमा

लस एन्जलस, क्यालिफोर्निया, २६ मे । नेपाली राजदुतावास, वासिङ्टन डिसी, अमेरिकाले.. ...

बरु मरेर जाउँला कांग्रेस छाड्दिन-चन्द्रावति पौडेल (भिडियो सहित)

पोखरा २५ बैशाख । स्वर्गीय रामजी पौडेल बादल की धर्मपत्नी चन्द्रावति पौडेलले बाचुन्जेल.. ...

कास्कीमा कसले मार्ला  बाजी ?

प्रकाश ढकाल पोखरा, २२ बैशाख । सरकारले दुई चरणमा स्थानीय तहको चुनाव गर्ने गरी मिति घोषणा गरेको.. ...

कस्को पोखरा, कस्तो पोखरा–विश्व सिग्देल

प्रश्तुती–प्रकाश ढकाल विश्व सिग्देल, समाजशास्त्री । समाजशास्त्र र राजनीति विज्ञानका.. ...